Όταν, το μακρινό 1985, θεσμοθετήθηκε η ευθύνη της Τοπικής Αυτοδιοίκησης για την υλικοτεχνική και λειτουργική υποστήριξη των δημόσιων σχολείων, μάλλον κανένας δήμαρχος δεν μπορούσε να φανταστεί ότι η φροντίδα των σχολικών μονάδων θα εξελισσόταν σε ένα τόσο σύνθετο και απαιτητικό έργο.
Γράφει ο δήμαρχος Χαλανδρίου Σίμος Ρούσσος*
Στα χρόνια που μεσολάβησαν, ο νομοθέτης επανήλθε με σειρά νέων ρυθμίσεων -με τον «Καποδίστρια» το 1997, τον νέο Κώδικα Δήμων και Κοινοτήτων το 2006 και τον «Καλλικράτη» το 2010- διευρύνοντας περαιτέρω τις αρμοδιότητες των δήμων σε σχέση με τη λειτουργία και τις υποδομές των σχολείων, χωρίς, ωστόσο, να εξασφαλίσει την αντίστοιχη αύξηση των πόρων.
Οι δήμοι ανέλαβαν έτσι την ευθύνη για ένα μεγάλο μέρος των λειτουργικών αναγκών των σχολείων: από την καθαριότητα, τη θέρμανση, την ύδρευση και τον φωτισμό έως την προμήθεια εξοπλισμού και αναλώσιμων, ενώ παράλληλα επωμίστηκαν εξ ολοκλήρου το κόστος για τη συντήρηση και την αναβάθμιση των σχολικών κτηριακών υποδομών.
Οι αριθμοί αποτυπώνουν το βάρος
Οι αριθμοί δίνουν μια σαφή εικόνα της οικονομικής πίεσης που υφίστανται οι δήμοι. Το παράδειγμα του Χαλανδρίου είναι χαρακτηριστικό.
Για το 2026 προβλέπονται 424.000 ευρώ κρατικής χρηματοδότησης για τις λειτουργικές δαπάνες των σχολικών μονάδων στο Χαλάνδρι, ενώ ο Δήμος έχει εγγράψει στον προϋπολογισμό του 3.300.000 ευρώ για τον ίδιο σκοπό. Με άλλα λόγια, ο Δήμος θα κληθεί να καλύψει από ίδιους πόρους ποσοστό περίπου 87% των λειτουργικών δαπανών των σχολείων.
Εξίσου αποκαλυπτικά είναι και τα στοιχεία που αφορούν στο μισθολογικό κόστος των σχολικών καθαριστριών.
Υπέρβαση και για τις σχολικές καθαρίστριες
Στο Χαλάνδρι προσλήφθηκαν φέτος 59 σχολικές καθαρίστριες, εκ των οποίων οι 45 πλήρους απασχόλησης. Μαζί με τους τέσσερις μόνιμους υπαλλήλους, το σύνολο των εργαζομένων στην καθαριότητα των σχολείων για την περίοδο 2026-2027 φτάνει πλέον τα 63 άτομα.
Το συνολικό μισθολογικό κόστος ανέρχεται σε περίπου 845.100 ευρώ. Από το ποσό αυτό, 431.400 ευρώ καλύπτονται από την επιχορήγηση του υπουργείου Εσωτερικών, ενώ 413.700 ευρώ καλύπτονται από ίδιους πόρους του Δήμου.
Με άλλα λόγια, σχεδόν το 49% του συνολικού μισθολογικού κόστους για την καθαριότητα των σχολείων καλύπτεται από τον δημοτικό προϋπολογισμό.
Και είναι εύλογο να αναρωτηθεί κανείς ποια θα ήταν η εικόνα των σχολείων εάν ένας δήμος περιόριζε τον αριθμό των καθαριστριών αποκλειστικώς στα όρια που υπαγορεύει η κρατική χρηματοδότηση.
Τα 7.200.000 ευρώ έφτασε η επένδυση στις σχολικές υποδομές
Η φροντίδα για τα σχολεία, βέβαια, δεν μπορεί να περιορίζεται στις λειτουργικές δαπάνες και την καθαριότητα.
Το Χαλάνδρι διαθέτει 48 σχολικές μονάδες όλων των βαθμίδων και το κτηριακό του απόθεμα είναι σε σημαντικό βαθμό παλαιό. Απαιτούνται, επομένως, συνεχείς και εκτεταμένες παρεμβάσεις για τη συντήρηση, την ασφάλεια, τη λειτουργικότητα και τη βελτίωση των σχολικών χώρων.
Ήδη από το 2015, ο Δήμος Χαλανδρίου εφαρμόζει ένα συνεκτικό και εκτεταμένο σχέδιο ανακαίνισης και αναβάθμισης των σχολικών κτηριακών υποδομών, σε ένα περιβάλλον συνεχών αυξήσεων στο κόστος των υλικών.
Μέχρι το τέλος του 2026 το συνολικό ύψος της επένδυσης αναμένεται να αγγίξει τα 7.200.000 ευρώ.
Μόνο για τις εργασίες συντήρησης που πραγματοποιήθηκαν μέσα στο καλοκαίρι διατέθηκαν 958.581 ευρώ, ενώ το επόμενο διάστημα αναμένεται να ξεκινήσει η υλοποίηση νέας εργολαβίας, συνολικού ύψους 1.200.000 ευρώ, για κτηριακές παρεμβάσεις στα σχολεία της πόλης. Η συγκεκριμένη εργολαβία χρηματοδοτείται επίσης από ίδιους πόρους του Δήμου και έχει προβλεφθεί στο Τεχνικό Πρόγραμμα του 2026.
Πρόκειται για πολύ μεγάλα ποσά, τα οποία διατίθενται από τον δημοτικό προϋπολογισμό. Είναι, στην πράξη, χρήματα των πολιτών του Χαλανδρίου, που προορίζονται για έναν απολύτως συγκεκριμένο σκοπό: να εξασφαλίσουν στα παιδιά της πόλης ασφαλή, σύγχρονα, όμορφα και φιλικά σχολικά περιβάλλοντα.
Περιορισμένα χρηματοδοτικά εργαλεία
Μέσα σε αυτή την πραγματικότητα, τα χρηματοδοτικά εργαλεία που διέθεταν οι δήμοι για παρεμβάσεις στις σχολικές υποδομές ήταν πολύ περιορισμένα. Ο Δήμος Χαλανδρίου αξιοποίησε το ΠΕΠ Αττικής 2021 – 2027 για την ενεργειακή αναβάθμιση εννέα σχολείων, ένα έργο ύψους 1.250.000 ευρώ, όπως και το πρόγραμμα «Μαριέττα Γιαννάκου», μέσω του οποίου έγιναν κτηριακές παρεμβάσεις σε τέσσερα σχολεία. Σημειώνεται, βέβαια, ότι το πρόγραμμα «Μαριέττα Γιαννάκου» κινείται κυρίως από τις δωρεές των τεσσάρων συστημικών τραπεζών.
Για το πρόγραμμα «Ηλέκτρα» ο Δήμος έχει καταθέσει και έχει λάβει προέγκριση για τις μελέτες ενεργειακής αναβάθμισης 11 σχολείων, όμως δεν υπάρχει, μέχρι στιγμής, κάποιο νεότερο από το υπουργείο Περιβάλλοντος.
Τα περιορισμένα αυτά χρηματοδοτικά προγράμματα, δεν μπορούν ασφαλώς να υποκαταστήσουν μια σταθερή, επαρκή και διαρκή κρατική χρηματοδότηση για τη συντήρηση και αναβάθμιση του συνόλου των σχολικών υποδομών.
Οι ανάγκες των σχολείων δεν είναι έκτακτες ούτε περιστασιακές. Είναι μόνιμες. Η συντήρηση ενός σχολικού κτηρίου, η αποκατάσταση μιας φθοράς, η αναβάθμιση μιας εγκατάστασης ή η δημιουργία ενός ασφαλούς και σύγχρονου σχολικού περιβάλλοντος δεν μπορούν να εξαρτώνται αποκλειστικώς από αποσπασματικά προγράμματα ή έκτακτες χρηματοδοτήσεις.
Η Αυτοδιοίκηση δεν μπορεί να είναι ο «χρηματοδότης» του κράτους
Η πραγματικότητα που καταγράφεται στο Χαλάνδρι δεν αφορά μόνο τον Δήμο μας. Αφορά το σύνολο της Τοπικής Αυτοδιοίκησης και αποκαλύπτει ένα ευρύτερο πρόβλημα στον τρόπο με τον οποίο το κεντρικό κράτος αντιλαμβάνεται τον ρόλο των δήμων, που μόνο αυτοδιοικούμενος δεν είναι.
Αρμοδιότητες μεταφέρονται στους δήμους χωρίς να συνοδεύονται από τους αναγκαίους πόρους και το απαιτούμενο προσωπικό. Έτσι, η αποκέντρωση μετατρέπεται σε μεταφορά ευθυνών.
Το πρόβλημα δεν αφορά μόνο τα σχολεία. Αφορά ένα ευρύ φάσμα δημοτικών αρμοδιοτήτων: από τη διαχείριση των απορριμμάτων και την πολιτική προστασία έως τις πολεοδομικές υπηρεσίες και τη φροντίδα των δημόσιων χώρων.
Και όλα αυτά σε ένα περιβάλλον το οποίο γίνεται διαρκώς δυσμενέστερο, εξαιτίας των ισχυρών πληθωριστικών πιέσεων και της αύξησης του ενεργειακού κόστους, που συμπαρασύρει το κόστος των υλικών, των υπηρεσιών και συνολικά της λειτουργίας των δήμων.
Στο οριακό σημείο στο οποίο έχουν φτάσει τα πράγματα απαιτούνται πλέον γενναίες αποφάσεις. Το κεντρικό κράτος οφείλει να αναλάβει το μέρος της ευθύνης που του αναλογεί, εξασφαλίζοντας στους δήμους τους αναγκαίους πόρους και το απαιτούμενο προσωπικό.
Και η Αυτοδιοίκηση, από την πλευρά της, οφείλει να διεκδικήσει ακόμη πιο αποφασιστικά αυτό που της αναλογεί: πραγματική αυτοτέλεια.
Γιατί η αποκέντρωση δεν μπορεί να σημαίνει απλώς μεταφορά αρμοδιοτήτων. Χωρίς πόρους, προσωπικό και πραγματική αυτοτέλεια, δεν μπορούμε να μιλάμε για αποκέντρωση, παρά μόνο για μεταφορά ευθύνης.
